Books: " The Rise & Fall of Azarbaujan Fergheh Democrat ( Soviet Dependent Democrat Party in Azarbayjan, 1945 ), Based on Secret Documents Filed in the Soviet Union .
Edited By: Professor Jamil Hasanly
Translated By Mansour Homaii
Book Review By: Dr. Khosro Shakeri ( Zand )
Publisher : Nashr-e Ney , Tehran, 2005, 238 Pages.

Please be patient, the below are graphics and may take a moment to load.
This web page is printable.

فراز و فرود فرقه ي دمكرات آذربايجان

به روايت اسناد محرمانه ي بايگاني هاي اتحاد شوروي

مؤلف: جميل حسنلي

مترجم: منصور هُمامي

ناشر: نشر ني، تهران، 1384، 238 صص، بها در ايران 2500 تومان.

در سال هاي 2001-1999، پروفسور جميل حسنلي، پژوهشگر جمهوري آذربايجان با استفاده از اسناد محرمانه‌ي بايگاني‌هاي دولتي اتحاد شوروي در مسكو و باكو دو كتاب در باره‌ي مسئله‌ي آذربايجان در سال‌هاي 1946-1939به‌چاپ رساند. كتاب نخست، تحت عنوان «آذربايجان جنوبي: كشمكش ميان تهران، باكو، و مسكو در سال هاي 1345-1939»، توجه ويژه‌ي اتحاد شوروي به آذربايجان ايران را پيش از اشغال كشور بوسيله‌ي ارتش سرخ نمايان مي‌كند. اين كتاب سپس به تشريح ورود نيروهاي شوروي به ايران، اعزام يك گروه هزار نفره از كارمندان حزبي و دولتي آذربايجان شوروي به رهبري عزيز علي اُف، مي‌پردازد كه دبير سوم حزب كمونيست آذربايجان شوروي بود، و برنامه‌اش آماده ساختن كارهاي مقدماتي اجراي برنامه‌ي آتي بود. جميل حسنلي، كه خود هوادار «وحدت خلق آذربايجان» است، سپس به فراخواندن اين گروه توسط مسكو، اعزام گروه ديگري در سال‌هاي بعد، فرآيند برپاكردن فرقه‌ي دمكرات، گزينش پيشه‌وري به عنوان رهبر آن، و نيز اعلام موجوديت «دولت خود مختار آذربايجان» مي‌پردازد.

جميل حسنلي كتاب دوم را، با عنوان «آغاز جنگ سرد در آذربايجان جنوبي: 1946-1945»، با شرح افتتاح «مجلس ملي آذربايجان» در روز 21 آذر 1324 آغاز مي‌كند و سپس آن را با تشكيل «حكومت ملي آذربايجان» و چگونگي تصرف شهرهاي ايالت آذربايجان بوسيله نيروهاي مسلح فرقه‌ي دمكرات دنبال مي‌كند. آنگاه، وي از فرآيند مذاكرات سران فرقه با حكومت مركزي در تهران مي‌نويسد، و سرانجام كتاب را با ختم ماجرا در روز 21 آذر 1325 به پايان مي‌برد.

مؤلف در سراسر كتابِ خود با استناد به مدارك محرمانه نشان مي‌دهد كه فكر تشكيل فرقه‌ي دمكرات حاصل همكاري تنگاتنگ مقامات رهبري مسكو و باكو بود، و اجراي برنامه‌ي آن به عهده‌ي رهبري آذربايجان شوروي گذاشته شده بود. در اين كتاب مي‌خوانيم كه يك ماه پس از پيروزي بر آلمان، استالين قرارهاي سرّي زير را امضا كرد:

·        دهم ژوئن: «تأسيس مؤسسات صنعتي شوروي در شمال ايران»؛

·        بيست و يكم ژوئن: «كارهاي تجسسي نفت در شمال ايران»؛

·        ششم ژوئيه: «درباره‌ي سازماندهي جنبش‌هاي جدائي‌خواهانه در آذربايجان جنوبي و ساير ولايات شمالي ايران.»

يادآوري اين تكته لازم است كه وجود اين قرارها و نحوه‌ي به اجرا در آوردن آن‌ها تا كنون ناشناخته بوده‌اند. موضوع مكاتبات و مذاكرات محرمانه‌ي استالين و مولوتُف با باقراُف در باره‌ي تشكيل «حكومت خود مختار آذربايجان» و سپس انحلال آن، و عكس‌العمل رهبران فرقه به‌دستور مسكو در باره‌ي تسليم در برابر حكومت مركزي تهران صفحات بسياري از اين كتاب را به خود اختصاص مي‌دهند.

مطالعه‌ي اين كتاب، كه بر اساس اسناد رسمي انكار ناپذير مستخرج از بايگاني‌هاي شوروي نگاشته شده است، انديشه‌هاي نادرستي را مي‌زدايد كه گريبان دو نسل از برخي مبارزان عدالتخواه ايران را گرفته است. هر ايراني مبارز و مترقي كه به‌استقلال فكري، دمكراسي، عدالت اجتماعي عقيده دارد نمي‌تواند از خواندن اين كتاب با ارزش تاريخي روي گرداند. غفلت از قرائت اين كتاب شايسته‌ي اهل تاريخ و فعالان سياسي ايران نيست؛ مطالعه‌ي اين كتاب براي همه‌ي ايرانيان وطنخواه روشنگرانه است. شناخت اين تاريخ در روزگاري كه برنامه استالين براي تجزيه آذربايجان و كردستان از ايران را بوش و دستياران نومحافظه كارش به عهده گرفته‌اند، امري مسئوولانه نيز هست.